Łotysze wybrali: syndrom bałtyckiej apatii i rekord na ruinach centrum.

W politologicznej analizie systemów partyjnych państw bałtyckich Łotwa od lat stanowiła modelowy wręcz przykład skrajnej fragmentacji parlamentarnej, labilności preferencji wyborczych oraz głębokiej polaryzacji etno-językowej. Wyniki wyborów do 15. Saeimy z 3 października 2026 roku burzą jednak dotychczasowe schematy wyjaśniające dynamikę ryskiej sceny politycznej. Z perspektywy teorii systemów politycznych i socjologii wyborczej mamy do czynienia z dwoma sprzężonymi zjawiskami: niespotykaną dotąd koncentracją głosów w rękach jednej siły centrowej oraz strukturalnym krachem legitymizacji procedury demokratycznej, wyrażonym w historycznym spadku frekwencji.

Hegemonia mimo woli: 41 mandatów w systemie proporcjonalnym

Zjednoczona Lista (Apvienotais saraksts – AS) pod przywództwem premiera Andrisa Kulbergsa zdobyła 35,76% głosów i aż 41 mandatów w 100-osobowej Saeimie. Jak odnotowuje łotewski nadawca publiczny LSM.lv w relacji wyborczej, to wynik absolutnie bezprecedensowy w najnowszej historii kraju. Pobicie rekordu formacji Latvijas Ceļš z 1993 roku (36 mandatów) w wysoce konkurencyjnym systemie Sainte-Laguë/Hare'a na poziomie okręgów graniczy z anomalią instytucjonalną.

Z punktu widzenia cleavage theory (teorii rozłamów socjopolitycznych Lipseta i Rokkana), sukces AS nie wynika wyłącznie z charyzmy lidera czy popularności rządu. To przede wszystkim efekt skutecznego zagospodarowania elektoratu umiarkowanego, proukraińskiego i proeuropejskiego, który uciekł z pogrążonej w skandalach i znużeniu władzą Nowej Jedności (Jaunā Vienotība – JV, spadek z 26 do zaledwie 7 mandatów). AS zagrała rolę „pragmatycznej przystani” – centroprawicy modernizacyjnej, zorientowanej na twarde bezpieczeństwo państwa, zręcznie unikającej ideologicznego radykalizmu.

Drenaż legitymizacji: 51,79% i wycofanie łatgalskie

Triumf Zjednoczonej Listy ma jednak gorzki posmak instytucjonalny. Oficjalna frekwencja wyborcza na poziomie 51,79% (spadek o ponad 7,6 p.p. względem 2022 roku) to najgorszy rezultat w dziejach łotewskich wyborów powszechnych po 1991 roku.

Politologicznie kluczowe są dane z poziomu subpaństwowego:

• w Rydze głosowało zaledwie 46,4% uprawnionych.
• w graniczącej z Rosją i Białorusią Łatgalii frekwencja spadła do 47,2%.

Ten wskaźnik absencji nie jest jedynie wyrazem „zmęczenia wyborczego”. To dowód na postępującą anomię polityczną i pogłębiające się poczucie alienacji obywatelskiej. Łotewski wyborca, skonfrontowany z wysoką presją kosztów życia, stagnacją gospodarczą oraz ciągłym stanem mobilizacji geopolitycznej, w dużej mierze uznał parlamentaryzm za grę elit nieprzekładającą się na jego bezpieczeństwo socjalne. W kategoriach Almonda i Verby obserwujemy gwałtowną erozję kultury uczestnictwa (participant culture) na rzecz kultury parafialno-poddańczej.

Bunt peryferii: populistyczna flanka i rekonfiguracja mniejszości

Kolejnym kluczowym wnioskiem analitycznym jest struktura opozycji. Na drugie i trzecie miejsce wysunęły się ugrupowania populistyczne i antyestabliszmentowe:

• Łotwa na Pierwszym Miejscu (Latvija pirmajā vietā – LPV) oligarchy Ainārsa Šlesersa (13,25%, 17 mandatów),
• Władza Suwerenna / Młodołotysze (Suverēnā vara / Apvienība Jaunlatvieši – SV/AJ) Jūliji Stepaņenko (11,87%, 15 mandatów)

W sumie te dwie siły skupiają niemal jedną trzecią parlamentu (32 głosy). Ich profil łączy prawicowy populizm obyczajowy, sceptycyzm wobec sankcji i transformacji energetycznej oraz – co kluczowe – przejęcie elektoratu rosyjskojęzycznego po faktycznej dekompozycji formacji Stabilitātei! i dawnej Saskaņy. Nastąpiła rekonfiguracja: mniejszościowy protest nie przybiera już formy lewicowo-socjaldemokratycznej czy czysto etnicznej, lecz stapia się z ponadnarodowym populistycznym resentymentem antypaństwowym

Arytmetyka koalicyjna: stabilność w cieniu asymetrii

Z politologicznego punktu widzenia układ sił w 15. Saeimie jest jednocześnie stabilny i ryzykowny:

Do większości parlamentarnej (51 głosów) Zjednoczonej Liście brakuje zaledwie 10 mandatów.

Scenariusze dla Andrisa Kulbergsa

Koalicja Narodowo-Konserwatywna (AS + NA = 51 mandatów): minimalna wygrywająca większość (minimal winning coalition wg Williama Rīkera). Choć spójna programowo w wymiarze bezpieczeństwa i polityki historycznej, jest obarczona skrajną niestabilnością arytmetyczną – bunt jednego deputowanego pozbawia gabinet większości.

Koalicja Bezpieczeństwa Instytucjonalnego (AS + NA + JV = 58 mandatów): wariant najbardziej prawdopodobny z perspektywy analizy ryskiej prasy politycznej. Włączenie zmarginalizowanej Nowej Jedności daje bufor bezpieczeństwa (7 głosów) i zachowuje ciągłość kontaktów z brukselskim establishmentem Europejskiej Partii Ludowej (EPP), bez konieczności otwierania trudnego frontu światopoglądowego z partią Progresīvie.

Podsumowanie

Wybory 2026 roku zamykają trwającą ponad dekadę erę dominacji Nowej Jedności i przekształcają krajobraz polityczny Łotwy w układ asymetryczny: z dominującym centrum (AS) i silną, lecz zatomizowaną flanką populistyczno-radykalną (LPV, SV/AJ). Dla politologa płynie stąd jedna fundamentalna lekcja: kryzys legitymizacji frekwencyjnej (51,8%) w państwie frontowym NATO to sygnał alarmowy. Nawet najsilniejsza matematycznie większość parlamentarna będzie stać na glinianych nogach, jeśli niemal połowa społeczeństwa uzna, że proces wyborczy przestał dotyczyć jej realnego bytu.

Bibliografia i materiały analityczne:

• Centrālās vēlēšanu komisijas provizoriskie rezultāti – LSM.lv
• 15. Saeimas vēlēšanās triumfē «Apvienotais saraksts» – LSM.lv
• A pro-Ukrainian party won the election in Latvia – LIGA.net

---

O autorze