Z perspektywy politologicznej „Błąd Kartezjusza” Antonia Damasio to lektura o znaczeniu fundamentalnym, uderzająca w same fundamenty nowożytnej myśli politycznej i instytucjonalnej. Zachodnia teoria polityki – od oświeceniowych koncepcji umowy społecznej po współczesną teorię racjonalnego wyboru – została ufundowana na paradygmacie racjonalnego aktora, który podejmuje decyzje w oparciu o chłodną kalkulację zysków i strat. Damasio, opierając się na empirii neurobiologicznej, unieważnia ten kartezjański dogmat, wykazując, że rozum całkowicie odcięty od afektu staje się dysfunkcyjny. Dla nauk o polityce oznacza to konieczność redefinicji takich pojęć jak partycypacja wyborcza, przywództwo czy dynamika konfliktów zbiorowych.
Centralna teza autora o umyśle ucieleśnionym oraz kluczowa koncepcja markerów somatycznych dostarczają politologom precyzyjnego aparatu pojęciowego do badania zachowań wyborców i elit decyzyjnych. Jak dowodzi badacz na przykładach klinicznych (takich jak casus Phineasa Gage'a czy pacjenta Eliota),deficyt emocjonalny nie tworzy idealnego, bezstronnego analityka, lecz paraliżuje proces decyzyjny i niszczy kompetencje społeczne. Markery somatyczne – biologiczne „odczucia trzewne” kształtowane w toku socjalizacji i edukacji – pełnią rolę mechanizmu filtrującego, bez którego nawigacja w złożonym środowisku instytucjonalnym okazuje się niemożliwa. W optyce politologicznej oznacza to, że afektywne reakcje obywateli na komunikaty polityczne nie są patologią procesu demokratycznego, lecz jego immanentnym, biologicznym komponentem.
Bariery dyskursywne a potencjał aplikacji w biopolityce
Głównym mankamentem dzieła z punktu widzenia badacza struktur władzy jest jego hermetyczność oraz wyraźne ograniczenie pola badawczego do ortodoksyjnej neuronauki. Damasio obiecuje dialog z czytelnikiem spoza kręgu medycznego, jednak narracja bardzo szybko przekształca się w gęsty wykład z neuroanatomii kory przedczołowej, synaps i obwodów neuronalnych. Choć fragmenty narracyjne wciągają, książce brakuje szerszego otwarcia na socjologię polityki czy antropologię kulturową. Czytelnik zorientowany na interdyscyplinarne analizy musi samodzielnie dokonać ekstrapolacji laboratoryjnych wniosków Damasio na poziom makrospołeczny, co przy podręcznikowym i momentami monotonnym tonie wywodu bywa zadaniem wymagającym.
Należy również odnotować pewne uproszczenie filozoficzne, którego dopuszcza się autor, redukując kartezjańską formułę cogito ergo sum niemal wyłącznie do błędu ontologicznego, pomijając jej rygorystyczny kontekst epistemologiczny. Z perspektywy teorii politycznej nie unieważnia to jednak ciężaru gatunkowego jego odkryć. Zdolność wykazania, w jaki sposób kultura i systemy normatywne „wdrukowują się” w biologię jednostek za pośrednictwem markerów somatycznych, rzuca nowe światło na problematykę inżynierii społecznej, propagandy oraz reprodukcji porządku publicznego. Zrozumienie, że skażone środowisko instytucjonalne i zdegenerowana kultura polityczna formatują jednostki na poziomie somatoneuronalnym, otwiera nowe pole badawcze dla współczesnej biopolityki.
Implikacje dla teorii państwa i decyzji politycznych
W ostatecznym rozrachunku praca Damasio stanowi pozycję kanoniczną dla każdego badacza pragnącego wyjść poza naiwny racjonalizm w analizie mechanizmów władzy. Pozwala ona zrozumieć, dlaczego programy polityczne oparte wyłącznie na suchych danych i wskaźnikach ekonomicznych przegrywają w starciu z narracjami tożsamościowymi odwołującymi się do rejestrów somatyczno-afektywnych. „Błąd Kartezjusza” nie legitymizuje irracjonalnego populizmu, lecz zmusza analityków do porzucenia iluzji: dojrzałe instytucje państwowe i stabilny ład konstytucyjny nie przetrwają, jeśli zostaną zaprojektowane w próżni, w oderwaniu od biologicznej, emocjonalnej i cielesnej natury człowieka.
Karol Bancerz
wydawca
Politolog, europeista, dziennikarz specjalizujący się w zagadnieniach związanych z wykorzystaniem AI w polityce. Naukowo zajmuje się analizą dyskursu, propagandą, bańkami epistemicznymi, językiem polityki w sieciach…
