Książka Douglasa Murraya "Szaleństwo tłumów. Gender, rasa, tożsamość" wpisuje się w sam środek najostrzejszych przewartościowań, jakim podlega współczesna zachodnia przestrzeń publiczna. Choć brytyjski autor posługuje się przede wszystkim konwencją eseju i felietonistyki zaangażowanej, dla badacza polityki jego praca stanowi frapujący dokument epoki. Murray stawia tezę, że upadek tradycyjnych wielkich narracji oraz sekularyzacja wytworzyły próżnię aksjologiczną, którą natychmiast wypełniła agresywna polityka tożsamości. Przeniesienie akcentu z klasycznego uniwersalizmu na prawa partykularnych grup staje się w tej optyce nową, świecką religią, organizującą emocje zbiorowe, legitymizującą cenzurę i reorganizującą instytucje demokratyczne.
Praca Murraya podzielona jest na cztery główne węzły tematyczne: homoseksualizm, płeć kulturową, rasę i kwestie transpłciowości. Autor nie analizuje ich jednak jako odrębnych zjawisk społecznych, lecz jako zbieżne wektory szerszego procesu, który określa mianem systemowego obłędu. Z perspektywy teorii polityki najciekawszy jest sposób, w jaki autor demaskuje wewnętrzne sprzeczności współczesnego dyskursu progresywnego. Wskazuje na paradoks jednoczesnego twierdzenia, że pewne cechy tożsamościowe są zdeterminowane biologicznie i niezmienne, podczas gdy inne uważa się za całkowicie płynne i podlegające dowolnej kreacji społecznej.
Mechanizmy władzy i rekonfiguracja sporu politycznego
W planie politologicznym najważniejszą zaletą publikacji jest uchwycenie zasadniczego przesunięcia osi konfliktu politycznego. Tradycyjny podział socjoekonomiczny, wyznaczany przez kategorie pracy, kapitału i redystrybucji dóbr, ustąpił miejsca konfliktowi postmaterialnemu, opartemu na statusie, uznaniu i symbolicznej hegemonii. Murray trafnie zauważa, że mechanizmy sprawiedliwości społecznej przestały dążyć do integracji czy wyrównywania szans w ramach wspólnoty obywatelskiej, a przekształciły się w permanentną walkę o redystrybucję poczucia krzywdy. W ten sposób przestrzeń deliberacji politycznej zostaje zastąpiona przez moralny szantaż, w którym racjonalny argument ustępuje miejsca tożsamościowemu uprzywilejowaniu mówcy.
Istotnym elementem analizy brytyjskiego publicysty jest również rola technologii oraz zjawiska cancel culture w redefiniowaniu mechanizmów kontroli społecznej. Media społecznościowe funkcjonują w narracji Murraya jako katalizatory zjawiska psychologii tłumu w nowoczesnym, zmediatyzowanym wydaniu, gdzie algorytmy promują skrajne afekty kosztem niuansu. Autor pokazuje, jak uniwersytety, korporacje i instytucje publiczne kapitulują przed presją cyfrowego linczu, wprowadzając zinstytucjonalizowane procedury cenzury prewencyjnej. Dla politologa jest to czytelny obraz erozji liberalno-demokratycznego konsensusu, w którym wolność słowa i pluralizm opinii przestają być traktowane jako wartości nadrzędne, a stają się przeszkodą w realizacji odgórnie zdefiniowanej ortodoksji.
Warsztat publicysty a rygor politologiczny
Z punktu widzenia rygoru metodologicznego nauk społecznych praca Murraya ujawnia jednak wyraźne ograniczenia. Autor operuje przede wszystkim metodą kazuistyczną i anegdotyczną, wyławiając najbardziej kuriozalne i skrajne przypadki z amerykańskiej czy brytyjskiej infosfery, a następnie dokonując na ich podstawie szerokich uogólnień. Brakuje tu rzetelnej analizy empirycznej, danych ilościowych oraz zbadania skali opisywanych procesów w odniesieniu do całego społeczeństwa. W efekcie czytelnik może odnieść wrażenie, że zjawiska marginalne w skali makrostrukturalnej reprezentują powszechny stan zachodnich demokracji, co stanowi klasyczny błąd selektywności materiału badawczego.
Ponadto Murray traktuje teorię krytyczną, dekonstrukcjonizm i myśl postmodernistyczną w sposób wysoce redukcjonistyczny, sprowadzając złożone koncepcje filozoficzne do roli wygodnych etykiet retorycznych. Autor nie podejmuje również głębszej refleksji nad ekonomicznym tłem opisywanych zjawisk, pomijając fakt, że progresywna retoryka tożsamościowa stała się dla globalnych korporacji wygodnym narzędziem legitymizującym ich rynkową dominację bez konieczności ponoszenia kosztów realnych reform socjalnych. W ten sposób esej Murraya zatrzymuje się na poziomie krytyki kulturowej, nie sięgając do polityczno-ekonomicznych fundamentów współczesnego późnego kapitalizmu.
Mimo tych ograniczeń Szaleństwo tłumów pozostaje lekturą niezwykle pouczającą dla każdego, kto bada dynamikę polaryzacji afektywnej i przemiany języka debaty publicznej. Książka ta nie jest podręcznikiem politologii, lecz sama w sobie stanowi wyraziste zjawisko polityczne – dojrzały, elokwentny manifest reaktywnego konserwatyzmu, który formułuje odpowiedź na instytucjonalny rozrost nowej lewicy. Murray stawia pytania fundamentalne dla trwałości porządku demokratycznego: czy społeczeństwo oparte na nieustannej atomizacji i licytacji na krzywdy jest jeszcze w stanie wyłonić spójną wspólnotę polityczną oraz jak obronić przestrzeń wolnej myśli w dobie powszechnego konformizmu.
Karol Bancerz
wydawca
Politolog, europeista, dziennikarz specjalizujący się w zagadnieniach związanych z wykorzystaniem AI w polityce. Naukowo zajmuje się analizą dyskursu, propagandą, bańkami epistemicznymi, językiem polityki w sieciach…
