Wahadło z betonu: dlaczego nowoczesność ucieka w prawo

Kiedy Francis Fukuyama ogłaszał na początku lat 90. „koniec historii”, zachodni świat uwierzył, że liberalna demokracja poślubiona z wolnorynkową globalizacją to ostateczny stan ewolucji politycznej. Dziś teza ta leży w gruzach. Od Waszyngtonu przez Paryż, Rzym i Warszawę, aż po Nowe Delhi i Buenos Aires, polityczne wahadło z impetem wychyla się w prawo. To nie jest seria lokalnych anomalii ani kaprys zmanipulowanego algorytmami elektoratu — to systemowa korekta modelu, który obiecał zbyt wiele, a dostarczył zbyt mało bezpieczeństwa.

Aby zrozumieć ten zwrot, trzeba rozebrać go na trzy nakładające się na siebie kryzysy: ekonomiczny, kulturowy i instytucjonalny.

Rachunek za globalizm: zmierzch optymizmu klasy średniej

Przez dekady klasa średnia i robotnicza na Zachodzie słyszała mantrę o dobrodziejstwach wolnego handlu, likwidacji barier i elastycznym rynku pracy. W praktyce dla milionów ludzi oznaczało to deindustrializację, niepewność zatrudnienia, eksplozję cen mieszkań i stagnację realnych płac, podczas gdy zyski z globalizacji kumulowały się w wielkich metropoliach i rękach wąskiej elity kapitałowej. Prawica — zwłaszcza w jej populistycznym, antyglobalistycznym wydaniu — bezbłędnie zdiagnozowała ten ból. Przestała być kojarzona wyłącznie z thatcheryzmem, a stała się orędownikiem protekcjonizmu: ochrony rodzimego rynku, reindustrializacji i bezpieczeństwa socjalnego obwarowanego granicą państwową.

Wojna o zakorzenienie: człowiek stąd kontra człowiek znikąd

Drugim paliwem prawicowego renesansu jest zjawisko, które politolog David Goodhart opisał jako spór między Anywheres (ludźmi „znikąd”) a Somewheres (ludźmi „stamtąd”). Kosmopolityczne elity, swobodnie poruszające się po świecie, zlekceważyły ludzką potrzebę zakorzenienia. Forsowana przez progresywne środowiska szybka rewolucja kulturowa — w obszarze tożsamości płciowej, rewizji tradycji czy sekularyzacji — wywołała głęboką anomię społeczną. Gdy świat staje się zbyt płynny, pojęcie tożsamości przestaje być luksusem, a staje się schronieniem. Prawica oferuje tu gotową matrycę: naród, rodzinę, tradycję, religię i wspólnotę opartą na zrozumiałych, nienegocjowalnych kodach.

Zmęczenie płynnością i powrót lewiatana

Do tego dochodzi kwestia kluczowa: kryzys migracyjny i poczucie utraty kontroli. Dla przeciętnego obywatela sprawność państwa mierzy się jego zdolnością do obrony granic i egzekwowania prawa. Gdy instytucje liberalne abdykowały z tego obowiązku pod hasłami abstrakcyjnego humanitaryzmu, prawica postawiła na twardy realizm: suwerenność oznacza prawo do decydowania, kto wchodzi do domu. Poczucie fizycznego zagrożenia i lęk przed zmianami demograficznymi okazały się potężniejszym motywatorem wyborczym niż jakiekolwiek postulaty progresywnej empatii. Wreszcie, dzisiejszy zwrot na prawo jest buntem przeciwko technokracji — sprowadzaniu polityki do zarządzania wskaźnikami makroekonomicznymi i dyrektywami ponadnarodowych trybunałów. Prawica przywróciła polityce jej pierwotny, carlschmittowski podział na „swoich” i „obcych”.

Świat nie skręca w prawo z miłości do autorytaryzmu czy naiwnej nostalgii za minionymi epokami. Zmierza tam, ponieważ współczesny człowiek czuje się wywłaszczony ze stabilności, tożsamości i wpływu na własny los. Prawica nie musi oferować idealnych rozwiązań; wystarczy, że oferuje betonowy fundament w czasach, gdy grunt pod nogami staje się grząski. Dopóki centrum i lewica nie zrozumieją, że potrzeba bezpieczeństwa i przynależności jest twardą koniecznością biologiczną i społeczną, a nie „zacofaniem”, dopóty ten pochód będzie trwał.

Czy ów zwrot ku tradycji, wspólnocie i granicom to jedynie heglowski zygzak dziejów — klasyczna antyteza dla globalistycznej tezy, która wkrótce ustąpi miejsca nowej, zrównoważonej syntezie w ramach odwiecznego cyklu politycznego wahadła — czy może dotykamy tu głębszego pęknięcia, w którym człowiek zmęczony płynną ponowoczesnością i ontologiczną samotnością bezpowrotnie odrzuca uniwersalistyczny mit Oświecenia, wybierając hobbesowskiego Lewiatana i bezpieczne ramy tożsamości kosztem abstrakcyjnej wolności?

---

O autorze