Wolność bez granic - utopia czy recepta na lepsze życie?

Każdy z nas chce być wolny. To jedna z podstawowych wartości funkcjonujących w państwie demokratycznym. Samostanowienie uznaje się bardzo często, za fundament współczesnego zindywidualizowanego społeczeństwa. Wolność, a mówiąc precyzyjniej dążenie do niej, jest także jedną z centralnych wartości w polskiej historii. Nie można jednak zapomnieć, że niczym nieograniczona wolność, z łatwością, przerodzi się w dramat. Harmonijne współistnienie, zostanie zastąpione regułą dominacji silniejszych nad słabszymi, to zaś przyczyni się do destabilizacji ładu społecznego. Czy obecne wydarzenia w Polsce i na świecie nie zwiastują początku „chaosu wolności”?

Libertarianizm - podstawowe założenia

Głównym postulatem libertarianizmu jest poszerzanie sfery wolności oraz likwidacja lub minimalizowanie wpływów państwa na życie jednostki. Podkreślają, że instytucje państwa w nieuzasadniony sposób powiększają obszar własnej kontroli. Libertarianie utożsamiający się z nurtem anarcho-kapitalistycznym postulują całkowitą prywatyzację służb odpowiedzialnych za utrzymanie bezpieczeństwa oraz służby zdrowia. Minarchiści - zwolennicy państwa minimalnego, podkreślają jednak, że bezpieczeństwo powinno być domeną nadzorowaną przez państwo. Elementem łączącym oba nurty jest wolny rynek, jako fundament gospodarczy społeczeństwa. Czy wolność bez granic, nie prowadzi do utopii od której nie ma powrotu? Czy można sobie wyobrazić świat bez państw? Czy świat z niskimi podatkami, minimalnymi wydatkami i regulacjami przyczyni się do pomnożenia ludzkiego szczęścia?

Libertarianizm to jedna z najpopularniejszych idei politycznych, a jej punktem centralnym jest indywidualna wolność oraz autonomia. Koncepcja zakłada, że wolność jest rozumiana w sposób negatywny. Libertarianizm przyznaje pierwszeństwo wolności jednostki, ograniczonej prawami innych osób, jednocześnie kwestionując szeroki zakres przymusu państwowego. Użycie siły dopuszczalne jest wyłącznie w obronie własnej lub innych. Co ciekawe, współcześnie koncepcja stanowi istotny czynnik ideologiczny w działalności ugrupowań populistycznych i konserwatywnych (np. La Libertad Avanza - Argentyna, Iniciativa Liberal - Portugalia, częściowo również Alternative für Deutschland - Niemcy). Partia Javiera Milei opowiada się za całkowitym odrzuceniem koncepcji sprawiedliwości społecznej. Ugrupowanie uznaje interwencjonizm za naruszenie wolności jednostki. W ramach programu ratowania gospodarki, rząd podjął decyzję o zmniejszeniu ilości pieniądza w obiegu w wyniku podniesienia stóp procentowych. Członkowie portugalskiego ugrupowania podkreślają, że cechą charakterystyczną ich działalności jest otwartość i tolerancja. Określają siebie mianem „odpowiedzialnych rebeliantów”. Partia opowiada się za uniwersalnym państwem opiekuńczym racjonalizowanym pod kątem efektywności oraz minimalnymi świadczeniami. Politycy partii dążą do ograniczenia państwowej biurokracji. Alternative für Deutschland w ostatnim czasie zyskuje popularność, wygrywając wybory w kolejnych niemieckich landach. To ugrupowanie skrajnie prawicowe. W oficjalnych komunikatach przewodnicząca AfD podkreśla, że ugrupowanie ma charakter libertariański, oferuje alternatywę dla zbiurokratyzowanego państwa dobrobytu. Jednym z głównych postulatów założycielskich partii była rezygnacja ze wspólnej waluty euro. Członkowie partii sprzeciwiali się pakietom ratunkowym dla strefy euro. Współcześnie domagają się wprowadzenia konstytucyjnych zabezpieczeń dla fizycznego pieniądza, jako fundamentu ochrony obywateli przed ingerencją państwa.

Szczególną antytezą libertarianizmu są współczesne działania Donalda Trumpa w sferze gospodarczej. Globalne decyzje Stanów Zjednoczonych stanowią, być może, kluczowy krok w stronę zmiany modelu współpracy międzynarodowej z globalizacji na rzecz protekcjonizmu. Odrzucenie libertarianizmu skłania również do refleksji o przyszłości demokracji w USA.

Państwo według libertarian

W ramach idei politycznej wyróżnia się dwie różne wizje państwa: anarchokapitalizm - zakłada całkowity brak państwa oraz minarchizm - dopuszcza działalność państwa tylko w ramach najważniejszych płaszczyzn (obrona, ochrona własności i funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości). Tezy libertarianizmu są sprzeczne z jedną z głównych teorii państwa Maxa Webera. Zdaniem teoretyka państwa, jednym z głównych atrybutów państwa jest monopol na stosowanie przymusu rozumianego, jako zdolność do narzucania własnej woli, stanowienia prawa oraz egzekwowania go za pomocą środków przymusu. W ramach typologii Weber wskazuje na władzę legalną (racjonalną), która swoją legitymizację czerpie z legalności zasad i normatywnych reguł sprawowania władzy, a także ich wykonywania i egzekwowania. Według teorii umowy społecznej, ludzie tworzą rząd dobrowolnie, w celu ochrony własnych interesów. Władza nie może m.in. ograniczać wolności słowa. Obywatele mają również prawo do oporu i rewolucji w przypadku naruszenia ich podstawowych praw. Brak zagwarantowania tych wartości, przyczynia się do społecznego zubożania obywateli. Jednocześnie żadna jednostka lub grupa nie może dokonywać aktów przemocy i agresji wobec innych. Jedną z głównych determinant współczesnego kryzysu państwa jest świadomość obywateli, że ich decyzje mają coraz mniejszą moc sprawczą. Za jedną z nadrzędnych cech libertarianizmu uznaję się również sprawiedliwość.

Libertarianizm w erze konfliktów i destrukcji prawa międzynarodowego

Współczesne wydarzenia takie jak: wojna rosyjsko - ukraińska, izraelsko - palestyńska, a także liczne konflikty w Afryce, zmieniając architekturę bezpieczeństwa i model relacji międzynarodowych, stanowią potwierdzenie tezy o dominacji realizmu w stosunkach międzynarodowych. Według realistów państwo, aby przetrwać i wzmacniać własną potęgę, musi rozwijać potencjał militarny oraz gospodarczy ( tzw. hard power). Funkcjonowanie państw w środowisku anarchicznym zmusza aktorów stosunków międzynarodowych do szczególnej dbałości o bezpieczeństwo. Zgodnie z jedną z najpopularniejszych definicji, stosunki międzynarodowe to relacje między podmiotami suwerennymi w warunkach braku władzy zwierzchniej-anarchizm. Brak rządu światowego jest stanem faktycznym, a nie postulatem politycznym. Założenia anarcho-kapitalistów o odrzuceniu państwa, nie należy jednak utożsamiać z anarchizmem, rozumianym w myśl teorii o stosunkach międzynarodowych. Troska o bezpieczeństwo jest ważna, szczególnie dziś, gdy z jednej strony nieprzerwanie od ponad 4 lat trwa wojna na Ukrainie, z drugiej zaś, trwa ciągły szantaż administracji Białego Domu o opuszczeniu NATO przez USA. Te zjawiska przyczyniają się do destrukcji solidarności międzynarodowej - jednej z podstawowych cech libertarianizmu. Zdaniem przedstawicieli analizowanego nurtu politycznego, trudno jest mówić o kategorii ‘prawo międzynarodowe’, gdyż prawa przysługują jedynie jednostkom, nie zaś bytom kolektywnym np. państwom, rządom, organizacjom międzynarodowym. Myśliciele podkreślają, że przyczyną wojen jest sam fakt istnienia państw.

Czy wolny rynek rozwiąże współczesne kryzysy?

Jednym z głównych zarzutów większości obywateli wobec współczesnych państw jest niewłaściwy sposób dysponowania pieniędzmi obywateli. Zwolennicy libertarianizmu podkreślają, że człowiek efektywniej niż państwo, samodzielnie dba o własne potrzeby. W kontekście wydatków, libertarianie podkreślają, że odpowiednio zorganizowane społeczeństwo skuteczniej zapewni bezpieczeństwo i dobrobyt na określonym terytorium, niż państwo, które bardzo często marnotrawi publiczne pieniądze. Kluczowe jest tu stwierdzenie: dobrze zorganizowane państwo! Analizując tą tezę wyłącznie z polskiej perspektywy, nasuwają się kolejne, nie mniej ważne pytania: czy Polacy współcześnie są w stanie zjednoczyć się ponad podziałami? Czy istnieje możliwość porozumienia wszystkich wokół wspólnych spraw? Ważnym, negatywnym skutkiem ekonomii libertarian jest asymetria kapitału: Ci którzy mieli dużo będą mieli jeszcze więcej, ci którzy mieli mało będą mieli coraz mniej.

Libertarianie wskazują, że główną przyczyną powstawania monopoli jest rosnąca liczba regulacji państwowych. Jednak współcześnie, zjawisko dynamicznego rozwoju nowych technologii w skali globalnej (rozwój Big Techów), pokazuje, że to prywatne firmy uzyskały status monopolisty. Libertarianie twierdzą, że działalność Big Techów jest kontynuacją wpływów państwa, krytykując również de-facto ograniczony wpływ użytkowników na wyświetlane treści. Jak słusznie podkreśla Anna Mazgal (Kultura Liberalna) głównym problemem funkcjonowania Big Techów jest ich model biznesowy, w którym klientem nie są użytkownicy, a jedynie pośrednicy walczący o ich uwagę, a niejednokrotnie także o pieniądze.

Prywatne rzeki i lasy, czyli o ochronie przyrody według libertarian

W ostatnich latach działania związane z ochroną klimatu stały się jedną z głównych osi sporów politycznych w wielu państwach w Europie i na świecie. Głównym argumentem krytyki wobec współczesnych globalnych działań na rzecz ochrony klimatu jest wzrost liczby ograniczeń i regulacji, jako podstawowych instrumentów odnowy globalnej polityki klimatycznej. Zgodnie ze skrajnym stanowiskiem libertarian woda i powietrze powinny zostać sprywatyzowane. Twierdzą również, że globalne wyzwanie - ocieplenie klimatu, nie jest kwestią dyskusyjną, gdyż nikt nie może rościć sobie praw względem klimatu. Z drugiej jednak strony, oczywistym faktem jest, że jednostka nie powinna przyczyniać się do dewastacji środowiska, gdyż korzystają z niego również inni mieszkańcy planety. Zdaniem libertarian, obywatel ma prawo zgłosić, iż uznaje, że środowisko, w którym żyje jest zatruwane i zażądać odszkodowania. Kluczowi przedstawiciele libertarianizmu tacy jak Robert Nozick i Eric Mack jasno deklarowali, że emisja zanieczyszczeń jest formą agresji wobec innych osób żyjących w środowisku. Aby skutecznie zniechęcić podmioty do podobnych czynów, należy wprowadzić sankcję adekwatną do poczynionych krzywd. Wydaje się, że to nie kolejne regulacje, a świadomość kosztów, które każdy z obywateli musiałby ponosić np. ze względu na ilość emitowanego CO2, realnie przyczyniłaby się do zmiany społecznego postrzegania klimatu, jako „darmowego globalnego śmietnika”. Być może, wprowadzenie opłat za powietrze i wodę, nie jest tylko zbędną utopią?

W kontekście działań proekologicznych, równie ważnym czynnikiem jest poziom zamożności państwa. W krajach ubogich trudniej jest skutecznie walczyć ze zmianami klimatu. Jak zwykle w polityce, główną rolę odgrywają pieniądze. Wobec stale utrzymujących się globalnych nierówności, trudno jest jednoznacznie ocenić skuteczność rozwiązań wolnorynkowych w ekologii, postulowanych przez libertarian.

Co z tego wynika?

Myślimy, że żyjemy w świecie bez granic. Obserwacja i analiza współczesnej sytuacji społecznej i politycznej w kraju i na świecie, wyraźnie uświadamia nas, że niczym nie ograniczona wolność jest utopią. Wzrastający poziom indywidualizmu, samowystarczalności i niepohamowanej wewnętrznej potrzeby pomnażania majątku, sprawił, że przestaliśmy doceniać wspólnotę, nierzadko ją odrzucając. Jak podkreślał Arystoteles, prawdziwe szczęście człowiek może osiągnąć we wspólnocie. Internet stał się nośnikiem globalnej wioski, jednocześnie ograniczając naszą wolność poprzez rozwój Big Techów, które nad nami panują. Internet przyczynia się do wzrostu społecznej agresji, a jego ostatnie akty w polskich szkołach, stanowią tragiczny tego przykład.

---

O autorze